WPROWADZENIE
Jedną z ważniejszych okoliczności zwołania soboru był konflikt pomiędzy papiestwem a cesarzem Fryderykiem II. Pragnął on podporządkować sobie Kościół pozostawiając papieżowi «wyłącznie» władzę duchową. Z początku jego wpływy obejmowały Sycylię oraz dzisiejszą południową Italię. Z czasem zdobył Lombardię oraz zajął część Państwa Kościelnego. Wobec zagrożenia papież Innocenty IV (1243-1254) przeniósł się do Lyonu, który był wolnym miastem.Na sobór papież zaprosił biskupów, przełożonych zakonnych oraz przedstawicieli królów; Fryderyk II miał się stawić w charakterze oskarżonego.
Z powodu trudności stwarzanych przez cesarza oraz wojen z Saracenamii Tatarami na sobór przyjechało tylko około 150 biskupów oraz wielu opatów i przełożonych generalnych zakonów. Cesarza reprezentował jego sędzia dworski Tadeusz z Suessa, który wstępnie zaproponował w jego imieniu, że w zamian za zdjęcie ekskomuniki cesarz podejmie się prowadzenia wojny z Saracenami i Tatarami.
Sobór, obradujący w trzech sesjach, prawdopodobnie w dniach 28 czerwca, 5 i 17 lipca 1245 roku, skupił się z woli papieża na następujących sprawach: utracie Jerozolimy (ogłoszono nową krucjatę); sytuacji cesarstwa łacińskiego w Konstantynopolu; zagrożeniu tatarskim (postanowiono wysłać legatów do chana); postawie cesarza Fryderyka II (do ekskomuniki dołożono złożenie z godności cesarskiej) oraz na problemach moralnych Kościoła(w tym względzie uchwalono konstytucje). Nie podejmowano żadnych tematów ściśle doktrynalnych.
Po zakończeniu obrad, okazało się – jak można było przypuszczać – że cesarz nie uznał postanowień soboru i kontynuował postawę wrogości wobec papiestwa. Pojednał się z Kościołem dopiero przed śmiercią. Dokumenty odnoszące się do tego soboru były sporządzane w różnych redakcjach przez Innocentego IV i przez innych. Recenzuje je krótko Alberigo (274n). Wszystkie z części pierwszej, z wyjątkiem konstytucji drugiej (zob. poniżej konst. I/2), weszły do Liber Sextus. Mansi przytacza wszystkie znane mu zbiory uchwał soborowych, w innej kolejności niż przyjęta w wydaniu Alberigo, który dla pierwszej części opiera się na Coll I, czyli na zestawieniu tekstów soborowych rozesłanych przez Innocentego IV uniwersytetom, dla drugiej zaś – na redakcji R opublikowanej również przez Mansiego. Ponieważ kolejność konstytucji w różnych wydaniach jest różna,w przypisach podajemy miejsce wydania danej konstytucji u Mansiego oraz w Liber Sextus.
Bulla o złożeniu z tronu cesarza Fryderyka II jest przez historyków traktowana jako akt soborowy. Podajemy jej tekst za wydaniem Mansiego, jako textus receptus, zaznaczając różnice – nieliczne i niezbyt istotne – w stosunku do wydania Alberigo oraz Bullarium Romanum III.Ostatnia konstytucja Afflicti corde (zob. poniżej konst. II/5), dotycząca zwołania krucjaty, bazuje na konstytucji Soboru Laterańskiego IV (zob. powyżej konst. 71), której stanowi niemalże dosłowny cytat. Zostanie ona jesz-cze raz częściowo powtórzona na Soborze Lyońskim II (zob. poniżej konst.I/1c).
BIBLIOGRAFIA
MANSI 23, 613-686.
H-L V/2 1642-1676.
DYL, 50-56
Bullarium Romanum III, 510-516 (Bulla o złożeniu cesarza Fryderyka II).
ALBERIGO 273-301.
Opracowania:
J. UMIŃSKI, Niebezpieczeństwo tatarskie w połowie XIII w. i papież Innocenty IV, Wydawnictwa „Przeglądu Teologicznego”, Towarzystwo „Biblioteka Religijna”, Lwów 1922.
S. TOMASZEWSKI, Ruski epizod soboru Lugduńskiego 1245, Lwów 1927.
S. RUNCIMAN, Wielki Kościół w niewoli. Studium historyczne patriarchatu konstantynopolitańskiego od czasów bezpośrednio poprzedzających jego podbój przez Turków aż do wybuchu greckiej wojny o niepodległość, tłum. J. S. Łoś, IW PAX Warszawa 1973.
M. MOLLAT – P. TOMBEUR, Les conciles Lyon I et Lyon II. Concordance, Index, Listes de fréquence, Tables comparatives, Louvain 1974.
CHRISTINE TOUZELLIER, Catharisme et Valdeisme en Languedoc a la fin du XII et au debut du XIII-e siecle. Politique pontificale – Controverses, Laffitte Reprints, Paris-Marseille 1982.
F. NIEL, Albigensi i katarzy, tłum. MARIA ŻERAŃSKA, Off. Wyd. Volumen,Warszawa 1995.
Księga Inkwizycji. Podręcznik napisany przez Bernarda Gui, tłum.J. Zychowicz, Wydawnictwo WAM, Kraków 2002.