WPROWADZENIE
1. TŁO HISTORYCZNE
Na początku XVI wieku Kościół borykał się z wieloma problemami wewnętrznymi. Wystarczy wspomnieć o (por. Consilium de emendanda Ecclesia: CTr 12, 134-135): nierezydowaniu proboszczów i biskupów; beztrosce w udzielaniu święceń; absurdalnych rezerwacjach; kumulacji beneficjów uniemożliwiającej faktyczną rezydencję; ekspektatywach; nadużyciach w związku z egzempcjami; a wreszcie o tak zwanym «proletariacie duchowym», czyli ogromnej liczbie niewykształconych księży i mnichów, którzy nie byli duszpasterzami, ale jedynie «kapłanami mszalnymi» (K. S CHATZ 167).
Zbiegało się to z ożywieniem religijnym w XV i XVI wieku (szukanie protektorów przeciwko złu; wystawianie relikwii; masowe pielgrzymki; odpusty; szukanie sensacji i cudów; krwawiące hostie; rozkwit bractw; fundacje charytatywne), jakiego Kościół nie przeżywał od czasu wypraw krzyżowych.
Wszystko to przy braku działalności duszpasterskiej ze strony duchowieństwa nieuchronnie powodowało rozdźwięk pomiędzy ideałami religijnymi a rzeczywistością. Iskrą zapalną okazało się udzielenie odpustu zupełnego dla całego chrześcijaństwa (Juliusz II w 1507 oraz Leon X w 1514) w związku z budową Bazyliki św. Piotra w Rzymie. Na ziemiach niemieckich połączyło się to ze skandalicznymi transakcjami finansowymi Albrechta Hohenzollerna starającego się o trzecie biskupstwo (pomimo wielu zakazów kumulacji beneficjów) a rodziną Fuggerów z Rzymu. Sprzedawanie odpustów żyjącym i zmarłym traktowane jako czysta transakcja finansowa, dla wielu ludzi było nie do przyjęcia, w tym także dla Marcina Lutra, który przeciwstawił się im między innymi w wygłaszanych kazaniach, a także w formie pisem-nej przesłanej do arcybiskupa Moguncji oraz do swego ordynariusza, biskupa Brandenburga, a wreszcie w 95 tezach «wittemberskich».
Marcin Luter publikując swe tezy zachęcał uczonych do odbycia naukowej dysputy na ich temat. Na początku nie chodziło o ich masowe rozpowszechnianie, o czym świadczy język łaciński, w którym zostały zredagowane. Jednakże ze względu na czas ich publikacji, który był już czasem druku, nie było możliwe ich «wyciszenie». W styczniu 1518 roku drukowane tezy Lutra pojawiły się w Bazylei, Norymberdze i w Lipsku. Podważał w nich między innymi zasadność udzielania odpustów; władzę ich udzielania, twierdząc, że papież może darować jedynie kary, które sam ustanowił; jego władza dotyczy doczesności i nie rozciąga się na ludzi zmarłych. Pytał też, dlaczego tak bogaty papież szuka pieniędzy u biednych ludzi.
W czasie dysputy w Lipsku w 1519 roku Luter stwierdził (w związku z potępionymi tezami Wiclefa i Husa), że sobory mogą się mylić, odrzucając praktycznie Urząd Nauczycielski Kościoła i promując zasadę sola fides.
W dziele O papiestwie w Rzymie (Von dem Papstum zu Rom) odrzucał papiestwo ze względu na ludzkie jego pochodzenie; w piśmie Do chrześcijańskiej szlachty narodu niemieckiego w sprawie reformy chrześcijaństwa (An den christlichen Adel deutscher Nation von des christlichen Standes Besserung) wskazał na powszechne kapłaństwo wynikające z przyjęcia chrztu; w O niewoli babilońskiej Kościoła (De captivitate babylonica ecclesiae) poruszył problem Kościoła niewidzialnego zniewalanego przez ludzkie dogmaty o sakramentach, przeistoczeniu itd. I wreszcie w O wolności chrześcijanina (Von der Freiheit eines Christenmenschen) podjął sprawę wolności, w którym stwierdza między innymi, że odpuszczenie grzechów przez wiarę stanowi o wolności chrześcijanina.
Leon X zdążył potępić czterdzieści tez Lutra w bulli Exsurge Domine z 15 czerwca 1520 roku (DS 1451-1491). Tezy 1-16 dotyczą sakramentów; 17-22 – odpustów; 23-24 – ekskomunik; 25-29 – papieża i soborów; 30 – potępionych w Konstancji tez Jana Husa; 31-32 oraz 35-36 – grzechu i wolnej woli; 33 – palenia heretyków; 34 – Turków; 37-40 – czyśćca; 41 –podejścia do zakonów żebraczych. Jednakże Luter 10 grudnia publicznie spalił papieską bullę i odwołał się do soboru. W następnym roku papież umarł i rządy w Kościele objął na krótko Hadrian VI (1522-1523).
Niemalże równocześnie z Lutrem pojawił się inny reformator – Ulrich Zwingli (1484-1531), proboszcz w Zurychu. W 1521 roku zażądał od rady miasta wydania nakazu kaznodziejom, aby korzystali jedynie z Pisma Świętego. Był za zniesieniem pielgrzymek, kultu świętych, relikwii, odpustów i usprawiedliwienia na podstawie uczynków. W 1523 roku Zwingli przedstawił 67 tez, w których odrzucał Kościół widzialny, tradycję ustną, hierarchię, kapłaństwo, ofiarę mszy świętej, śluby zakonne, dni postne i świąteczne, oddając rządy w Kościele zwierzchności świeckiej. Następnie wprowadził nowy obrzęd chrztu, traktując ten sakrament symbolicznie; podobnie symbolicznie traktował Eucharystię, która jego zdaniem upamiętniała jedynie mękę Chrystusa. W wyniku jego działalności zakazano w Zurychu odbywania procesji i pielgrzymek, zniszczono obrazy i posągi religijne w kościołach, zakazano używania w kościele świec, bicia w dzwony oraz rozebrano organy. W 1525 roku zakazano odprawiania mszy świętej.
Wypada tu wspomnieć o innym jeszcze reformatorze Janie Kalwinie (1509-1564), którego działalność związała się przede wszystkim z Genewą i Strasburgiem oraz z dominikaninem Martinem Bucerem (1491-1551).
Dwudziestosiedmioletni Kalwin opublikował swoje poglądy anonimowo w Bazylei pod tytułem Nauka religii chrześcijańskiej (Institutio religionis christianae). Centralnym tematem jego nauki jest przeznaczenie. Człowiek niczego nie wybiera, jest albo zbawiony albo potępiony przez Boga. Zbawiony zawdzięcza zbawienie wyłącznie zasługom Chrystusa, a nie swojemu działaniu. Kalwin odrzucał symbolizm Zwingli’ego w odniesieniu do Eucharystii, co nie przeszkadzało mu w odrzuceniu mszy świętej, ołtarzy, obrazów i świec.
Działalność wspomnianych reformatorów powodowała, że reformacja zataczała coraz szersze kręgi na mapie Europy. Warto wspomnieć jeszcze o Henryku VIII (1509-1547), który był nieprzyjazny Lutrowi, ale po zabronieniu mu zawarcia nowego małżeństwa przez Klemensa VII, zerwał z Rzymem, a parlament uchwalił w listopadzie 1534 roku Akt supremacji, uznając króla za najwyższą władzę Kościoła angielskiego. Ponieważ papież i kuria nie cieszyli się w Anglii zbytnią sympatią, nie spotkało się to ze sprzeciwem ludu.
Tymczasem pomimo uchwał Soboru Laterańskiego V nie udało się przeprowadzić rzeczywistej reformy Kościoła ani powstrzymać rozwoju reformacji w Niemczech. Było to trudne «od kiedy – jak pisze około 1530 roku dominikanin Franciszek de Vitoria z Salamanki – papieże zaczęli bać się soborów, Kościół jest ich pozbawiony i takim pozostanie na nieszczęście i zgubę religii» (K. S CHATZ 161). Strach przed soborem uzewnętrznił się szczególnie za pontyfikatu Klemensa VII (1523-1534), który permanentnie odwlekał jego zwołanie.
2. PRZEBIEG SOBORU
W 1536 roku Paweł III obiecał cesarzowi Karolowi V (cesarz 1519-1556) zwołanie soboru. Zwołano go początkowo do Mantui (maj 1537), następnie przeniesiono do pobliskiej Vicenzy, aby w 1539 roku odłożyć go na czas nieokreślony. Problem reformacji w Niemczech papież próbował rozwiązać metodą dysput religijnych, których szczytowym punktem okazała się dysputa w Ratyzbonie w 1541 roku, zakończona fiaskiem. Tymczasem poczynając od roku 1540 ruch protestancki dotarł do Italii. Papież zdecydował się zwołać sobór do Trydentu na rok 1542, jednakże uniemożliwiła go wojna Francji z cesarzem. Sobór dało się zwołać dopiero po pokoju w Crépy w 1544 roku. Paweł III uczynił to bullą Laetare Ierusalem z 19 listopada 1544 roku, którą zwołał sobór na trzecią niedzielę przed Wielkanocą w 1545 roku. 22 lutego 1545 roku ustanowił trzech legatów soborowych (zob. sesja 1 przypis 1). Sobór otwarto jednak dopiero w trzecią niedzielę adwentu, 13 grudnia 1545 roku.
Sobór nie był przygotowany. Rozpoczął się przy małej liczbie uczestniczących w nim biskupów i ciągle rosnącej liczbie teologów (zob. sesja 1-8). Na początku brało w nim udział jedynie 25 arcybiskupów i biskupów oraz 6 generałów zakonnych; później wprawdzie ilość uczestników się zwiększyła, ale w pierwszej fazie soboru nie przekroczyła liczby 70 (bezwględną większość stanowili Hiszpanie i Włosi). W Bolonii (sesje 9 i 10; dokumenty międzysesyjne – zob. poniżej P8-10) nie przeprowadzono żadnej sesji przyjmującej uchwały dogmatyczne czy dotyczące reformy, ale przygotowano ogromny materiał teologiczny. Dopiero w ostatniej fazie soboru brała udział duża liczba biskupów i ze względów czasowych ograniczano udział oraz skracano długość wystąpień teologów, korzystając z ich wcześniejszych opracowań.
Na początku trzeba było ustalić procedury obrad. Proces ich tworzenia odzwierciedlają tytuły dekretów pierwszych sesji (na przykład Dekret pierwszy; Dekret drugi; Dekret trzeci, które częściowo zostaną powtórzone jeszcze w sesji 5, a następnie całkowicie zanikną, gdyż sobór wypracuje przejrzysty podział obrad na część dotyczącą nauki wiary (dekret I) orazczęść dotyczącą reformy Kościoła (dekret II). Obrady każdej sesji będzie kończyło podanie daty następnej sesji.
Taki porządek obrad był wynikiem oczekiwań stawianych wobec soboru. Papież oczekiwał ustalenia zakwestionowanych przez reformatorów dogmatów; cesarz Karol V dążył natomiast do przeprowadzenia reformy Kościoła. W rezultacie tego na posiedzeniach soboru omawiano najpierw zagadnienia dotyczące wiary, a następnie reformy. Porządek obrad oparto z jednej strony na Soborze w Bazylei (deputacje do poszczególnych spraw), z drugiej zaś strony na Soborze Laterańskim V (absolutna władza legatów papieskich bez mianowania przewodniczącego soboru).
Palącym problemem było ustosunkowanie się do poglądów Marcina Lutra. W celu sformułowania prawd wiary, na sesji 4 przyjęto wyznanie wiary, zaś na sesji 5 powtórzono kanon Soboru w Bazylei-Ferrarze-Florencji-Rzymie przyjęty we Florencji (sesja 11, Bulla unii z Koptami, 8, 3-4: DSP 3, 585-587) o Biblii oraz przyjęto wersję Wulgaty.
Następnie, na sesji 5 przyjęto dekret o grzechu pierworodnym przeciwko poglądom pelagian, Zwingliego oraz Lutra. Począwszy od 5 sesji rozpoczęto omawianie zagadnień dotyczących reformy. Zażądano ustanowienia w kościołach katedralnych lektorów Pisma Świętego oraz podjęto problem głoszenia Słowa Bożego.
Za największe i najważniejsze dzieło soboru uchodzi uchwalony na 6 sesji dekret o usprawiedliwieniu. Zawiera on 16 rozdziałów i 33 kanony. Wyraża stanowisko soboru wobec poglądów reformatorów na temat usprawiedliwienia, łaski uświęcającej i zasług. W części dotyczącej reformy Kościoła zażądano na 6 sesji rezydencji biskupów i duchownych.
Wspomniany dekret o usprawiedliwieniu podkreślał rolę sakramentów w życiu chrześcijańskim. Dlatego na sesji 7 uchwalono dekret o sakramentach w ogólności oraz o chrzcie i bierzmowaniu. W części o reformie zakazano łączenia beneficjów, powtórzono wymóg rezydencji oraz przyznano pierwszeństwo działalności duszpasterskiej.
11 marca 1547, na 8 sesji, przeniesiono sobór do Bolonii. Sesje 9 i 10 odraczały odbywanie soboru. We wrześniu 1547 roku papież oficjalnie zawiesił jego obrady. Po rychłej śmierci starego już Pawła III, papieżem został legat soboru kardynał Del Monte, który przyjął imię Juliusza III. W listopadzie 1550 roku zarządził on wznowienie soboru w maju 1551 roku. Sobór ponownie się zebrał 1 maja 1551 roku na sesji 11. Ustalono następną sesję na 1 września (sesja 12), która z kolei w oczekiwaniu na przybyszów z Niemiec i z innych państw odłożyła obrady na 40 dni, czyli wyznaczyła następną sesję na 11 października 1551.
Na sesji 13 uchwalono dekret o Eucharystii, który przeciwstawiając się nauce o potencjalnej i symbolicznej obecności Chrystusa w Eucharystii mówi o Jego realnej obecności, przeciwko zaś teorii o impanacji orzeka naukę o transsubstancjacji. Ze względu na oczekiwane przybycie protestantów wstrzymano się z omówieniem problemów dotyczących Komunii świętej pod dwiema postaciami oraz Komunii dla dzieci (zostaną one podjęte na sesji 21). W części o reformie Kościoła przypomniano o obowiązku rezydencji i wizytacji oraz podjęto sprawy dotyczące wykroczeń, w tym także duchownych.
Sesję 14 poświęcono sakramentowi pokuty i ostatniemu namaszczeniu. W części dotyczącej reformy omawiano sądownictwo kościelne, prawa i obowiązki biskupów, życie duchownych oraz nadawanie beneficjów.
25 stycznia 1552 roku, sesja 15, odroczyła na prośbę strony protestanckiej rozpatrywanie sprawy mszy świętej, święceń oraz Komunii pod dwiema postaciami i dla dzieci, aż do przybycia teologów. Przywieźli oni ze Stuttgartu tak zwane Wyznanie wirtemberskie, żądając uznania go przez sobór. 28 kwietnia 1552, na sesji 16, odroczono obrady soboru na okres dwóch lat.
W rzeczywistości przerwane obrady podjęto dopiero dziesięć lat później. W tym czasie zmarł Juliusz III (w 1555 roku), wybrano papieżem kardynała Cerviniego (legata soboru). Przyjął on imię Marcelego, ale jego pontyfikat trwał zaledwie 21 dni (od 9 kwietnia do 1 maja 1555). Jego następcą został Carlo Carafa, który przyjął imię Pawła IV. Był on zwolennikiem reformy Kościoła, ale wolał to czynić sam bez soboru. Uwięził kardynała Morone; kardynał Pole, papieski legat na sobór, zmarł w Anglii.
Dopiero następny papież Pius IV (1559-1565) polecił wznowienie obrad soboru. Mimo że odrzucał nepotyzm, a nepotom Pawła IV wytoczył proces, w wyniku którego dwaj z nich zostali straceni, sam obdarzał godnościami i beneficjami swoich krewnych. Zaraz po swoim wyborze mianował kardynałem swego 21 letniego siostrzeńca Karola Boromeusza, którego kilka miesięcy później uczynił biskupem Mediolanu. Ten kardynał-nepot okazał się człowiekiem opatrznościowym, jeśli idzie o wdrażanie w życie uchwał soborowych.
Sobór wznowiono uroczyście na 17 sesji (18 stycznia 1562), wyznaczając następną sesję na 26 lutego. Sesjom przewodniczyła czteroosobowa komisja legatów: Herkules Gonzaga, Hieronim Seripandi, Stanisław Hozjusz, Ludwik Simonetta (zob. P16/B przypis 3 nr 15, sesja 17 przypis 1 oraz sesja 18 przypis 1).
Na sesji 18 zapowiedziano zajęcie się sprawą cenzury książek oraz wyznaczono następną sesję na 14 maja. Sesje 19 i 20 odroczyły podjęcie decyzji w zapowiedzianych sprawach i wyznaczyły następną sesję na 16 lipca.
Sesja 21 na nowo podjęła sprawy dogmatyczne. Uchwalono naukę o Komunii pod dwiema postaciami i dla dzieci. W części dotyczącej reformy Kościoła przeciwstawiono się symonii i podjęto sprawy podziału beneficjów oraz różne zagadnienia związane z kultem.
Sesja 22 (17 września 1562) uchwaliła dekret o ofierze mszy świętej. W części dotyczącej reformy (dłuższej) podjęto zagadnienia obyczajów duchownych (życie, strój, wiedza), kandydatów do święceń, przydziału beneficjów, dyspens, zmian testamentów, sprawozdań z wykonywania urzędu, kompetencji notariuszy oraz przyjęto dekret w sprawie ewentualnego udzielania Komunii pod dwiema postaciami. 2 marca 1563 roku zmarł przewodniczący kard. Herkules Gonzaga, a jego miejsce zajął kard. Jan Morone; 17 marca zmarł drugi przewodniczący kard. Hieronim Seripandi, a jego miejsce zajął kard. Bernardin Navagerius (zob. sesja 23 przypis 1).
Sesja 23 przedstawiła naukę o kapłaństwie, które ściśle powiązano z mszą świętą. W części o reformie: zaostrzono obowiązek rezydencji przełożonych i posiadania przez nich odpowiednich święceń; podano warunki do święceń; polecono tworzenie seminariów (II, kan. 18).
Sesja 24 podjęła problemy dotyczące sakramentu małżeństwa oraz jego udzielania. W części o reformie (dekr. II) zajęto się normami wyboru biskupów i kardynałów, synodami prowincjonalnymi, wizytacjami, obowiązkiem głoszenia kazań, przypadkami herezji ze strony biskupów, suspensami, spowiednikami, kapelanami królewskimi, obyczajami, sprawami finansowymi parafii, nominacjami i prebendami, zakazem kumulacji beneficjów, wakatami beneficjów związanych z duszpasterstwem, zakazem ekspektatyw, sądownictwem kościelnym oraz wyjaśnieniem słów zawartych w sesji 17.
Sesja 25, ostatnia dwudniowa, w pierwszym dniu, 3 grudnia 1563, uchwaliła dekret o czyśćcu, wstawiennictwie świętych, kulcie relikwii i obrazów, wspominając także o nadużyciach w tym względzie. W części dotyczącej reformy Kościoła przedstawiono dwa dekrety. Pierwszy dotyczy klasztorów i zakonów: nakazuje stosowanie się do przyjętej reguły, posłuszeństwo wobec przełożonych i odnowienie klauzury zakonnej, zakazuje własności prywatnej. Ponadto porusza problemy związane z wyborem przełożonych, kongregacjami generalnymi, zakonami podporządkowanymi Stolicy Apostolskiej, spowiedzią zakonników, posługą duszpasterską ze strony zakonów, sporami o pierwszeństwo, warunkami przyjmowania kandydatów i składania profesji oraz sprawami zarządzania dobrami materialnymi zakonów. Drugi dekret zajmuje się problemami ogólnymi reformy polecając synodom i biskupom znalezienie rozwiązań lokalnych problemów dotyczących: sprawowania kultu Bożego; intencji mszalnych; beneficjów; patronatu; sądownictwa kościelnego; dzierżaw dóbr kościelnych; dziesięcin; bulli zwanej Mari Magno; konkubinatu duchownych; zakazu udzielania jakichkolwiek wynagrodzeń z beneficjów nieprawym dzieciom duchownych oraz rezygnacji z beneficjum na rzecz swego syna; służalczości biskupów wobec książąt i władców; rygoru prawa; pojedynków; obowiązków władców katolickich w respektowaniu nietykalności Kościoła oraz autorytetu Stolicy Apostolskiej wobec dekretów uchwalonych na soborze od samego jego początku.
W drugim dniu sesji (4 grudnia) przyjęto dekrety: o odpustach (pobieżny dekret o problemie, z którego wziął początek protestancki rozłam w Kościele); o postach i świętach; o indeksie ksiąg, katechizmie, brewiarzu i mszale; o porządku miejsc ludzi modlących się w kościele oraz o obowiązywalności przyjętych dekretów. Odczytano uchwały soboru przyjęte za pontyfikatu Pawła III i Juliusza III; zwrócono się z prośbą do papieża Piusa IV o zatwierdzenie uchwał soborowych, kończąc jego obrady. 22 stycznia 1564 roku Pius IV zatwierdził dekrety soboru.
3. TEKST SOBORU
Tekst podajemy według Concilium Tridentinum. Diariorum, actorum, epistularum, tractatum nova collectio, Görresgesellschaft, Freiburg im Br. 1901n (w naszym wydaniu = CTr).
Wydania tekstów tego soboru ograniczają się w zasadzie do prezentowania jedynie dokumentów z sesji plenarnych. Alberigo podaje tylko jeden dokument pozasesyjny (por. Alberigo, 724-725: idzie o Salvusconductus datus Germanis z 4 marca 1562; zob. poniżej P18: I/AB). Inne wydania dodają bulle zwołujące sobór i odraczające go (zob. poniżej sesja 8: II; P10: XXI; P16/B: II; P25/B: V). Tymczasem wszystkie dokumenty soborowe i około-soborowe zajmują 13 tomów dużego formatu, średnio po 1000 stron każdy.
Zdecydowaliśmy się uzupełnić nasze wydanie o niektóre dokumenty międzysesyjne, które w sposób istotny wiążą się z uchwalonymi na sesjach tekstami. Dla odróżnienia zamieszczamy je mniejszym drukiem. Idzie przede wszystkim o tezy poddawane teologom pod dyskusję oraz ich uwagi. Ukazują one przeciwko jakim poglądom formułowano poszczególne kanony i rozdziały dokumentów sesyjnych, w których nie używano żadnych imion. Wydaje się, że w ten sposób opublikowane dokumenty stają się o wiele bardziej przejrzyste i zrozumiałe. Dyskusje zaś teologów stanowią świadectwo poglądów teologicznych w czasach soboru i tuż przed nim. W ten sposób podjęte na soborze decyzje ukazują Kościół jako dynamiczną «Łódź Piotrową», która w każdym czasie musi określać kierunek swojego kursu i nigdy nie jest statyczna, o ile nie ugrzązła na mieliźnie. Problem tkwi właśnie w tym, że czytelnikowi badającemu wyłącznie orzeczenia soboru podjęte na sesjach trudno dostrzec wspomnianą dynamikę, gdyż najczęściej odbiera je jako decyzje zachowujące dotychczasowe, wcześniejsze, podejmowane już ponad 15 wieków decyzje. Nic bardziej błędnego! Wystarczy zapoznać się na przykład z dyskusją o ustanowieniu sakramentu święceń przez Pana Jezusa (zob. poniżej P14, czyli Dokumenty po sesji 14: I/A, 3 oraz sesja 22: I/B, kan. 2 wraz z notą), o sakramencie święceń (zob. P14), o czyśćcu i odpustach (zob. P10), o małżeństwach potajemnych (zob. P24: I, 1012, 37n; sesja 24: I/C, rozdz. 1 wraz z notami), czy wreszcie z listem cesarza Ferdynanda (zob. P16/B: I). Brakujące tytuły uzupełniamy w naszym tekście z wydania Chifellego z 1644 roku, które CTr umieszcza w przypisach, a my w nawiasach ostrych <…>; ponadto proponujemy nasze własne tytuły, nieliczne zresztą, które umieszczamy w nawiasach kwadratowych […].
Proponowany podział i numerowanie dekretów Soboru Trydenckiego zostało tak pomyślane, aby zachować układ i strukturę tekstu. Najczęściej sobór traktował tekst nauki o danym zagadnieniu oraz kanony z nią związane, prawie zawsze zakończone anatemą, jako jeden dekret. Dlatego proponujemy podział na I/A; I/B itd., aby zachować wiernie ideę soboru. Wprowadzamy ciągłą numerację rzymską kolejnych dokumentów w ramach jednej sesji oraz w dokumentach międzysesyjnych. W tekście zachowujemy oryginalną numerację, dodając własną, którą umieszczamy w nawiasach kwadratowych […].
Czynimy tak, gdyż dłuższe teksty wymagają dodatkowego wewnętrznego podziału. Dotyczy to szczególnie tekstów o charakterze dogmatycznym, w których zastosowanie dodatkowej numeracji ułatwia odsyłanie czytelnika do tekstu. Zależało nam na tym, by zaproponowany podział ukazywał wewnętrzną strukturę tekstu, jak na przykład w sesji 23: I/A, rozdz. 2: [a] twierdzenie, [b] uzasadnienie, [c] twierdzenie, [d] uzasadnienie.
W odróżnieniu do innych wydań, ujednolicona została pisownia. Zawsze piszemy augmentum a nie augumentum, dioecesi a nie diocesi, dumtaxat a nie duntaxat, exsolvenda a nie exolvenda, litterae a nie literae (tak zapisano to słowo tylko w drugim dekrecie sesji 14); nuntius a nie nuncius, presbyter a nie praesbiter czy praesbyter, quoquo modo a nie quoquomodo. Czynimy tak wyłącznie ze względu na ujednolicenie, gdyż zdarza się, iż w jednym dekrecie pisano na przykład raz presbyter a raz praesbiter.
BIBLIOGRAFIA
(źródła i ważniejsze opracowania w układzie chronologicznym)
Concilium Tridentinum conscriptum a Philippo Chiffletio, abbate Balernensis, Coloniae 1644.
Concilium Tridentinum. Diariorum, actorum, epistolarum, tractatuum nova collectio, I-XIII, Edidit Societas Goerresiana, Friburgi 1901nn.
MANELLUS ANTONIUS (autor z czasów soboru), Libro originale delle spese fatte nel sacro concilio di Trento sotto Paolo III; obejmuje trzy tomy w Bibliotece Watykańskiej: Vatic. lat. 10603-10605 (wydatki na sobór w latach XI 1543 – I 1549: por. CTr 5, LVII-LX oraz CTr 8, 985, gdzie podany jest po włosku cennik dziennego utrzymania w Trydencie).
Mansi 33.
Alberigo 660-799
Martin Luthers Werke. Kritische Gesamtausgabe (Werke), Weimar 1883nn.
M. LUTER, De servo arbitrio. O niewolnej woli, tłum. W. NIEMCZYK , Towarzystwo Upowszechniania Myśli Reformowanej Horn, Świętochłowice 2002; (bibliografia na temat M. Lutra: 47nn).
Księgi Wyznaniowe Kościoła Luterańskiego, Wydawnictwo Augustana, Bielsko-Biała 2003.
HOZJUSZ, STANISŁAW, kard., Odparcie przedłożeń Brencjusza, które wpierw spisał przeciw Czcigodnemu księdzu Piotrowi Soto, potem zaś Piotr Paweł Wergeriusz wśród Polaków lekkomyślnie wziął w obronę: O uciśnionym Słowie Bożym, przekł. bp Julian Wojtkowski, Olsztyn, Hosianum; SQL, 2001.
S. FRANKL, Doctrina Hosii de sacrificio Missae cum decreto Tridentino comparata, Związkowe Zakłady Graficzne, Lwów 1935.
H. JEDIN, Girolamo Seripando, 2 t., Würzburg 1937.
H. JEDIN, Geschichte des Konzils von Trient, Herder, Freiburg 1949, cytowane wydanie włoskie: Il Concilio di Trento, Morcelliana, Brescia 1949.
D. WOJTYSKA, Cardinal Hosius, Legate to the Council of Trent, Roma 1967.
D. WOJTYSKA, Polacy na Soborze Trydenckim, RTK 15 (1968) nr 4, 89-105.
F. ZAORSKI, Nauka kardynała Stanisława Hozjusza o celibacie, Studia Warmińskie 7 (1970) 227-284.
A. M. GONZÁLES, El cardenal don Pedro Pacheco, Instituto de Studios Giennenses, Jaén 1974.
H. JEDIN – P. PRODI, Il Concilio di Trento come Crocevia della politica Europea, Società editrice il Mulino, Bologna 1979.
J. W. WOŚ, Il regno di Polonia e il Concilio di Trento, w: H. J EDIN – P. PRODI, Il Concilio di Trento come Crocevia della politica Europea, Società editrice il Mulino, Bologna 1979, 137-159.
R. BÄUMER, Concilium Tridentinum, Darmstadt 1979.
A. RONDTHALER, Ksiądz Doktor Marcin Luter, Wydawnictwo «Zwiastun», Warszawa 1983, wyd. II zmienione.
J. L. LARRABE, Sacramentalidad y espiritualidad del matrimonio (según el Concilio de Trento), Naturaleza y Gracia 35 (1988) 423-433.
L. M. ARMENDÁRIZ, Teoría y praxis a la luz de un canon tridentino (28 can. De iustificatione), Estudios Eclesiasticos 64 (1989) 81-114.
J. M. ROVIRA BELLOSO, El sacrament de la peniténcia en el concilio de Trento, Revista Catalana de Teología 15 (1990) 67-137.
Ph. DELHAYE, Les leçon morales du Décret tridentin sur la justification (Session VI), Studia Moralia 28 (1990) 177-193.
S. W. SYKES (red.), Sacrifice and Redemption, Durham essays in Theology, Cambridge Univ. Press 1991.
P. L. CARLE, Le mystère de Dieu et le culte des images dans la liturgie de la Nouvelle Alliance. L’enseignement conciliare: le Concile de Trente (1563), Divus Thomas 94 (1991) 67-95.
J. FREITAG, Sacramentum ordinis auf dem Konzil von Trient, Tyrolia, Insbruck 1991.
L. SCHEFFCZYK, Das Konzil von Trient und die Reformation, Bayer Akad., München 1992.
A. MARRANZINI, Il Cardinale Girolamo Seripando, arcivescovo di Salerno, legato pontificio al Concilio di Trento, Elea Press, Salerno 1994.
E. V. OTTOLINI, L’istituzione dei sacramenti nella VII sessione del Concilio di Trento, Rivista Liturgica 81 (1994) 60-117.
B. GHERARDINI, Lutero nel concilio di Trento, Divinitas 39 (1995) 168-182.
H. BOURGEOIS – B. S ESBOÜÉ, La doctrine sacramentaire du concile de Trente, w: Les Signes du Salut, ed. H. B OURGEOISE, Desclée, Paris 1995, 143-206.
P. PRODI , W. REINARD (red.), Il concilio di Trento e il moderno, Atti della XXXVIII settimana di studio, 11-15 settembre 1995, Il Mulino, Bolonia 1996.
B. SESBOÜÉ, Ecritures, traditions et dogmes au Concile de Trente, w: B. SESBOÜÉ – Ch. T HEOBALD (red.), La Parole du Salut, Desclée, Paris 1996, 133-173.
C. MOZZARELLI – D. Zardin (red.), I tempi del concilio. Religione, cultura e società nell’Europa Tridentina, Bulzoni Editore, Roma 1997 (Europa delle Corti, Centro studi sulle società di antico regime, Biblioteca del Cinquecento, 70).
A. TALLON, La France et le Concile de Trente (1518-1563), Ecole Française de Rome 1997.
A. N. S. LANE, John Calvin Student of the Church Fathers, T & T Clark, Edinburg 1999.
V. GROSSI, La dottrina tridentina della giustificazione. Verso nuove letture? Lateranum 66 (2000) 481-508.
J. W. BARBEAU, Scripture and Tradition at the Council of Trent: Reapplying the «Conciliar Hermeneutic», AHC 33 (2001) 127-146.
DOKUMENTY SOBORU TRYDENCKIEGO
SESJA 1 (za Pawła III) (niedziela 13 grudnia 1545)
[I. Dekret o rozpoczęciu soboru]
[II. Zapowiedź przyszłej sesji]
DOKUMENTY PO SESJI PIERWSZEJ (za Pawła III)
SESJA 2 (za Pawła III) (czwartek 7 stycznia 1546)
Dekret o sposobie obrad oraz o innych zasadach soborowych
DOKUMENTY PO SESJI DRUGIEJ (za Pawła III)
SESJA 3 (za Pawła III) (czwartek 4 lutego 1546)
I. Dekret o symbolu wiary
II. Data przyszłej sesji
DOKUMENTY PO SESJI TRZECIEJ (za Pawła III)
SESJA 4 (za Pawła III) (czwartek 8 kwietnia 1546)
I. Przyjęcie Ksiąg świętych i Tradycji apostolskich
II. Przyjęcie wydania biblii zwanej Wulgatą oraz o sposobie interpretacji Pisma Świętego
III. Zapowiedź przyszłej sesji
DOKUMENTY PO SESJI 4 (za Pawła III)
[I. Pytania i odpowiedzi o grzechu pierworodnym]
I/A. Pytania dotyczące grzechu pierworodnego
[I/B. Odpowiedzi na pytania dotyczące grzechu pierworodnego]
II. Opinie papieży i synodów na temat poznania, przekazu i zła grzechu pierworodnego
III. Zestawienie opinii o poznaniu, przekazywaniu i karze za grzech pierworodny
IV. Zestawienie opinii ojców o lekarstwie i jego skutkach na grzech pierworodny
V. Herezje o grzechu pierworodnym
SESJA 5 (za Pawła III) (czwartek 17 czerwca 1546)
I. Dekret o grzechu pierworodnym
II. Dekret o nauczaniu i głoszeniu
<Rozdział 1. O potrzebie ustanowienia wykładów z Pisma Świętego oraz innych nauk>
<Rozdział 2. O głoszących słowo Boże i kwestorach jałmużny>
III. Zapowiedź przyszłej sesji
DOKUMENTY PO SESJI 5 (za Pawła III)
I. Pytania o usprawiedliwieniu do teologów mniejszych
II. Podsumowanie wypowiedzi teologów na temat usprawiedliwienia
III. Propozycje legatów [na temat usprawiedliwienia dorosłych]
III/A. O usprawiedliwieniu dorosłych
III/B. Błędy dotyczące pierwszego stanu usprawiedliwienia
III/C. Błędy dotyczące drugiego stanu usprawiedliwienia
III/D. Błędy dotyczące trzeciego stanu usprawiedliwienia wierzącego grzesznika
IV. Podsumowanie odpowiedzi na pytania dotyczące usprawiedliwienia na etapie pierwszego stanu
V. Podsumowanie odpowiedzi na pytania dotyczące usprawiedliwienia na etapie drugiego i trzeciego stanu
[V/A. Drugi stan]
[V/B.] Jak odrodzony w nadziei chwały synów Bożych osiąga w końcu chwałę
[V/C.] Trzeci stan
[V/D.] Czym drugie usprawiedliwienie różni się od pierwszego, a w czym się zgadza
[V/E. Varia]
VI. Procesja i uroczysta msza z ogłoszeniem odpustów w związku ze szczęśliwym zakończeniem wojny cesarza z heretykami
VII. Błędy luteranów o usprawiedliwieniu
VIII. Pytanie o udzieloną sprawiedliwość
IX. Ogłoszenie daty szóstej sesji
SESJA 6 (za Pawła III) (czwartek 13 stycznia 1547)
I/A. Dekret o usprawiedliwieniu
Wstęp
Rozdział 1. Natura i prawo są niezdolne usprawiedliwić ludzi
Rozdział 2. Rozporządzenie i tajemnica przyjścia Chrystusa
Rozdział 3. Usprawiedliwieni przez Chrystusa
Rozdział 4. Nasuwający się opis usprawiedliwienia grzesznika i jego forma w stanie łaski
Rozdział 5. Potrzeba przygotowania do usprawiedliwienia u dorosłych oraz o jego pochodzeniu
Rozdział 6. Sposób przygotowania [do usprawiedliwienia]
Rozdział 7. Czym jest usprawiedliwienie grzesznika i jakie są jego przyczyny
Rozdział 8. Jak rozumieć darmowe usprawiedliwienie grzesznika przez wiarę
Rozdział 9. Przeciwko próżnej ufności heretyków
Rozdział 10. Wzrost przyjętego usprawiedliwienia
Rozdział 11. Konieczność i możliwość zachowania przykazań
Rozdział 12. Należy się strzec nierozważnego domniemania o przeznaczeniu
Rozdział 13. Dar wytrwałości
Rozdział 14. O upadłych oraz ich naprawie
Rozdział 15. Każdy grzech ciężki powoduje utratę łaski, ale nie wiary
Rozdział 16. Owoc usprawiedliwienia, czyli zasługa dobrych uczynków i jej natura
[I/B. Wprowadzenie do kanonów o usprawiedliwieniu]
I/C. Kanony o usprawiedliwieniu
II. Dekret o rezydowaniu biskupów i innych niższych duchownych
Rozdział 1. <Biskupi powinni przebywać w swoich kościołach; dla opornych odnawia się kary przewidziane w starym prawie i ustala nowe>
Rozdział 2. <Jeśli ktoś posiada beneficjum wymagające osobistej rezydencji, nie może w nim nie przebywać, z wyjątkiem słusznej przyczyny potwierdzonej przez ordynariusza; ze względu na troskę o dusze, wyznaczy on zastępcę z częścią dochodów>
Rozdział 3. <Wykroczenia świeckich duchownych i zakonników przebywających poza klasztorem podlegają karze ze strony ordynariusza miejsca>
Rozdział 4. <Biskup i inni prałaci mają w razie potrzeby wizytować wszystkie kościoły; znosi się wszelkie [prawa] mogące temu przeszkadzać>
Rozdział 5. <Biskupom nie wolno w cudzej diecezji sprawować funkcji biskupich, ani udzielać święceń>
III. Zapowiedź przyszłej sesji
DOKUMENTY PO SESJI 6 (za Pawła III)
I. Błędy o sakramencie chrztu i bierzmowania
I/A. Błędy heretyków o sakramentach
I/B. Błędy heretyków o sakramencie chrztu
I/C. Błędy heretyków o sakramencie bierzmowania
II. Wykaz przeszkód powstających w kurii rzymskiej, przedłożony przez ojców soborowych legatom papieskim w czerwcu 1546 roku
III. Wykaz przeszkód w zachowywaniu rezydencji, pochodzących ze strony władców świeckich, a przedłożonych czcigodnym legatom przez ojców Soboru Trydenckiego w lipcu 1546
IV-VII. Zestawienie odpowiedzi teologów na tezy o sakramentach, o chrzcie i o bierzmowaniu
IV. Tezy uznane przez teologów za potępione i godne potępienia w przedstawionej formie [bez dodatkowych wyjaśnień]
IV/A. O sakramentach
IV/B. O sakramencie chrztu
IV/C. O bierzmowaniu
V. Tezy uznane przez wielu teologów za godne potępienia, ale z dodatkowym wyjaśnieniem
V/A. O sakramentach
V/B. O sakramencie chrztu
V/C. O sakramencie bierzmowania
VI. Tezy, których zdaniem teologów nie należy potępiać, ale przemilczeć
[VI/A. Ogólnie o sakramentach]
VI/B. O chrzcie
VII. Tezy, które oprócz przedstawionych sobie do zbadania, teolodzy chcieli, aby święty sobór potępił
VII/A. O sakramentach
VII/B. O chrzcie
VII/C. O bierzmowaniu
VIII. Tezy heretyków o sakramencie Eucharystii dane teologom mniejszym do zbadania
SESJA 7 (za Pawła III) (czwartek 3 marca 1547)
[I. Dekret o sakramentach]
I/A. Wstęp
I/B. Kanony o sakramentach
I/C. Kanony o sakramencie chrztu
I/D. Kanony o sakramencie bierzmowania
II. Dekret o reformie
<Rozdział 1. Kto może kierować kościołem katedralnym>
<Rozdział 2. Posiadacze wielu kościołów katedralnych winni zatrzymać tylko jeden, a z innych zrezygnować we właściwym czasie>
<Rozdział 3. Beneficja mają być nadawane odpowiednim osobom>
<Rozdział 4. Kto posiada wiele beneficjów wbrew prawu, ma ich być pozbawiony>
<Rozdział 5. Otrzymujący kilka beneficjów duszpasterskich przedstawi ordynariuszowi sposób ich administrowania, a kto ma wikariusza w kościele, wyznaczy mu należną zapłatę>
<Rozdział 6. Jakie połączenia beneficjów są uważane za ważne>
<Rozdział 7. Wizytowanie połączonych beneficjów kościelnych: duszpasterstwo mają prowadzić wikariusze, również stali, którym wyznaczy się wynagrodzenie, nawet z dóbr nienaruszalnych>
<Rozdział 8. O odnawianiu kościołów; troska o duszpasterstwo>
<Rozdział 9. Obowiązek przyjmowania święceń>
<Rozdział 10. W czasie wakansu kapituły nie mogą udzielać rewerendy, chyba że ktoś ma do tego prawo z racji posiadanego beneficjum; różne kary za wykroczenia>
<Rozdział 11. Nie można wykorzystywać prawa do otrzymania święceń bez słusznej przyczyny>
<Rozdział 12. Prawo nieprzyjmowania święceń jest ważne tylko rok>
<Rozdział 13. Bez względu na osobę promotora, nie można ustanawiać nikogo bez egzaminu i zgody biskupa, z pewnymi wyjątkami>
<Rozdział 14. Niektóre sprawy cywilne osób z egzempcją mogą być rozpatrywane przez biskupów>
<Rozdział 15.Ordynariusze zadbają o dobre zarządzanie szpitali, również objętych egzempcją>
III. Zapowiedź przyszłej sesji
DOKUMENTY PO SESJI 7 (za Pawła III)
I. Tezy o sakramencie Eucharystii z cenzurą teologów
I/A. Tezy uznane za godne potępienia
I/B. Tezy uznane przez niektórych teologów za godne potępienia, ale z pewnym wyjaśnieniem
I/C. Tezy, które teolodzy uznali za godne potępienia, a które nie zostały im przedstawione
II. Śmierć biskupa Capaccio
III. Kongregacja generalna: co należy zrobić z soborem z powodu szerzącej się zarazy tyfusu
IV. Kongregacja generalna o przeniesieniu soboru z Trydentu do Bolonii
SESJA 8 (za Pawła III) (11 marca 1547)
I. Dekret o przeniesieniu soboru
II. Bulla [Pawła III] o możliwości przeniesienia soboru
[DOKUMENTY PO SESJI 8]
I. Tezy heretyków o sakramencie pokuty przedłożone do zbadania teologom w Bolonii
SESJA 9 (za Pawła III; pierwsza w Bolonii) (czwartek 21 kwietnia 1547)
[Dekret o odłożeniu sesji]
DOKUMENTY PO SESJI 9 (pierwszej w Bolonii)
I. Podsumowanie odpowiedzi teologów na tezy o sakramencie pokuty
II. Tezy heretyków o sakramencie ostatniego namaszczenia, święceń i małżeństwa przedłożone opinii teologów na soborze w Bolonii
II/A. O sakramencie ostatniego namaszczenia
II/B. O sakramencie święceń
II/C. O sakramencie małżeństwa
III. Podsumowanie odpowiedzi teologów na tezy o sakramencie ostatniego namaszczenia, święceń i małżeństwa
SESJA 10 (za Pawła III; druga w Bolonii) (czwartek 2 czerwca 1547)
[Dekret o odłożeniu sesji]
DOKUMENTY PO SESJI 10 (za Pawła III)
I. Wątpliwości o czyśćcu i odpustach poddane badaniu teologów
I/A. O czyśćcu
I/B. O odpustach
II. Podsumowanie odpowiedzi teologów na powyższe wątpliwości dotyczące czyśćca i odpustów
II/A. O czyśćcu
II/B. O odpustach
III. Nadużycia w udzielaniu chrztu i bierzmowania
IV. Nadużycia dotyczące sakramentu Eucharystii
V. Tezy heretyków o ofierze mszy przedłożone do zbadania teologom mniejszym
VI. Podsumowanie wypowiedzi teologów na temat powyższych tez o mszy
VII. Nadużycia w sprawowaniu sakramentu pokuty
VIII/A. Dwie tezy heretyków o sakramencie małżeństwa, które są sporne również wśród katolików
VIII/B. Świadectwa za i przeciw powyższym [spornym] tezom [dotyczącym małżeństwa] przedłożone do roważenia ojcom
IX. Podsumowanie odpowiedzi ojców na powyższe tezy dotyczące małżeństw potajemnych i rozwodu
X. Kanony z zaleceniami dotyczącymi udzielania sakramentów chrztu i bierzmowania
XI. Odłożenie sesji 11 (trzeciej w Bolonii)
XII. Tezy heretyków o ślubach zakonnych przedstawione teologom mniejszym
XIII. Nadużycia w udzielaniu sakramentu święceń
XIV. Nadużycia związane z ostatnim namaszczeniem
XV. Nadużycia związane z sakramentem małżeństwa
XVI. Kościelne landy Cesarstwa Narodu Niemieckiego proszą papieża, aby przeniósł sobór do Trydentu
XVII. Prośba cesarza o przeniesienie soboru do Trydentu
XVIII. Papież poleca biskupom pozostałym w Trydencie po przeniesieniu [soboru do Bolonii], aby niektórzy z nich przybyli do niego i przedstawili, co mają przeciwko przeniesieniu
XIX. Śmierć Pawła III
XX. Juliusz III przenosi sobór z Bolonii do Trydentu
XXI. Bulla o ponownym zwołaniu soboru do Trydentu
XXII. Juliusz III do biskupów Polski
XXIII. Pierwsza kongregacja w Trydencie za Juliusza III
SESJA 11 (pierwsza za Juliusza III) (piątek 1 maja 1551)
[I. Dekret o ponownym zebraniu się soboru]
[II. Zapowiedź przyszłej sesji]
DOKUMENTY PO SESJI 11 (pierwszej za Juliusza III)
SESJA 12 (druga za Juliusza III) (wtorek 1 września 1551)
[Dekret o odłożeniu sesji]
DOKUMENTY PO SESJI 12 (drugiej za Juliusza III)
I. Tezy heretyków o sakramencie Eucharystii dane teologom do zbadania, czy są heretytyckie i zasługują na potępienie przez sobór
II. Tezy o sakramencie Eucharystii z orzeczeniem teologów mniejszych
II/A. Tezy uznane przez wszystkich teologów za zasługujące na potępienie
II/B. Tezy, które zdaniem niektórych teologów trzeba potępić, ale z dodaniem wyjaśnienia
SESJA 13 (trzecia za Juliusza III) (niedziela 11 października 1551)
I/A. Dekret o Najświętszym Sakramencie Eucharystii
[Wstęp]
Rozdział 1. Rzeczywista obecność Pana naszego Jezusa Chrystusa w Najświętszym Sakramencie Eucharystii
Rozdział 2. Powód ustanowienia Najświętszego Sakramentu
Rozdział 3. Wyższość najświętszej Eucharystii nad pozostałymi sakramentami
Rozdział 4. Przeistoczenie
Rozdział 5. Kult i cześć Najświętszego Sakramentu
Rozdział 6. Przechowywanie sakramentu świętej Eucharystii i zanoszenie jej chorym
Rozdział 7. Potrzebne przygotowanie do godnego przyjęcia Eucharystii
Rozdział 8. Sposób korzystania z tego przedziwnego sakramentu
[I/B. Wstęp do kanonów o sakramencie Eucharystii]
I/C. Kanony o Najświętszym Sakramencie Eucharystii
II. Dekret o reformie
[Wstęp]
[II/A. Kanony o unikaniu kar]
Kanon 1. <Biskupi powinni starannie badać obyczaje swoich podwładnych; od ich wyroku nie ma odwołania>
Kanon 2. <W sprawach kryminalnych można odwołać się od wyroku biskupa do metropolity lub jego wikariusza>
Kanon 3. <Akta pierwszej instancji mają być za darmo udostępnione oskarżonemu w ciągu 30 dni>
[II/B. Kanon o przestępstwach popełnionych przez osoby kościelne]
Kanon 4. <Sposób pozbawienia funkcji duchownego winnego przestępstwa>
[II/C. Kanon o wyłudzaniu ułaskawienia]
Kanon 5.<Biskup winien mieć ogólne rozeznanie w udzielanych ułaskawieniach>
[II/D. Kanony o oskarżeniach przeciwko biskupowi]
Kanon 6. <Biskup może być osobiście oskarżony tylko w sprawach, za które grozi usunięcie>
Kanon 7. <Określenie cech świadków występujących przeciwko biskupowi>
Kanon 8. <Poważne przestępstwa biskupów rozpatrzy papież>
III/A. Dekret odroczenia definicji czterech tez o sakramencie Eucharystii oraz w sprawie gwarancji bezpieczeństwa
III/B. Udzielenie protestantom niemieckim listów żelaznych
DOKUMENTY PO SESJI 13 (trzeciej za Juliusza III)
I. Tezy o sakramentach pokuty i ostatniego namaszczenia do zbadania przez teologów, czy nie są heretyckie i do potępienia przez sobór
I/A. O sakramencie pokuty
I/B. O sakramencie ostatniego namaszczenia
II. Uwagi teologów do tez o pokucie i ostatnim namaszczeniu
SESJA 14 (czwarta za Juliusza III) (środa 25 listopada 1551)
I. Nauka o świętych sakramentach pokuty i ostatniego namaszczenia
[I/A. Nauka o sakramencie pokuty]
[Wstęp]
Rozdział 1. Potrzeba i ustanowienie sakramentu pokuty
Rozdział 2. Różnica między sakramentem pokuty i chrztu
Rozdział 3. Części i owoc sakramentu pokuty
Rozdział 4. Skrucha
Rozdział 5. Spowiedź
Rozdział 6. Szafarz sakramentu pokuty i rozgrzeszenie
Rozdział 7. Zastrzeganie przypadków
Rozdział 8. Konieczność i owoc zadośćuczynienia
Rozdział 9. Uczynki zadośćuczynienia
I/B. Nauka o sakramencie ostatniego namaszczenia
[Wstęp]
Rozdział 1. Ustanowienie sakramentu ostatniego namaszczenia
Rozdział 2. Skutek sakramentu ostatniego namaszczenia
Rozdział 3. Szafarz oraz czas udzielania tego sakramentu
[I/C. Deklaracja o nauce i kanonach dotyczących sakramentów pokuty i namaszczenia chorych]
I/D. Kanony o najświętszym sakramencie pokuty
I/E. Kanony o sakramencie ostatniego namaszczenia
II. Dekret o reformie
Wstęp: <Biskupi powinni upominać swych podwładnych, zwłaszcza duszpasterzy>
Kanon 1. <Przyjmujący święcenia wbrew zakazowi lub sprawujący funkcje wbrew zawieszeniu podlegają karze>
Kanon 2. <Biskup, który bez zgody właściwego biskupa udzieli święceń nie swojemu podwładnemu, nawet domownikowi, podlega karze>
Kanon 3. <Biskup może suspendować swych duchownych ustanowionych niewłaściwie przez innych, jeśli uzna ich za niezdolnych>
Kanon 4. <Żaden duchowny nie jest wyłączony spod biskupiej władzy karania, również poza wizytacją>
Kanon 5. <Ograniczenia jurysdykcji obrońców sądowych>
Kanon 6. <Duchowni wyświęceni lub posiadający beneficja, a nie noszący odpowiedniego do ich stanu stroju, podlegają karze>
Kanon 7. <Nie wolno święcić dobrowolnego zabójcy, a przypadkowego – pod warunkami>
Kanon 8. <Nikt nie może karać obcego duchownego>
Kanon 9. <Beneficja jednej diecezji nigdy nie mogą być łączone z beneficjami innej>
Kanon 10. <Beneficja zakonników mają zostać w tym samym zakonie>
Kanon 11. <Przenoszący się z jednego zakonu do drugiego muszą pozostawać w klasztorze i zrzec się beneficjów>
Kanon 12. <Prawo patronatu ma tylko fundator lub donator>
Kanon 13. <[Kandydata do beneficjum] proponuje się ordynariuszowi, inaczej propozycja i ustanowienie są nieważne>
[III. Zapowiedź przyszłej sesji o mszy, święceniach i reformie]
DOKUMENTY PO SESJI 14 (czwartej za Juliusza III)
I. Tezy o ofierze mszy świętej i sakramencie święceń dane do zbadania teologom, czy nie są heretyckie i do potępienia przez sobór (czwartek 3 grudnia 1551)
I/A. O ofierze mszy świętej
I/B. O sakramencie święceń
II. Wręczenie wszystkim Ojcom odpisu uwag teologów o tezach o mszy i święceniach
[II/A. Wstęp]
II/B. O mszy
II/C. O sakramencie święceń
SESJA 15 (piąta za Juliusza III) (poniedziałek 25 stycznia 1552)
I. Dekret o odroczeniu ogłoszenia kanonów
II. List żelazny wydany protestantom niemieckim
DOKUMENTY PO SESJI 15 (piątej za Juliusza III)
I. Odroczenie sesji szesnastej (szóstej za Juliusza III)
II. Breve Juliusza III zawieszające Sobór Trydencki
III. Dlaczego powyższe breve nie zostało ogłoszone na soborze, ale sobór sam zadecydował o swoim zawieszeniu
IV. Przyjęcie dekretu o zawieszeniu soboru i odbyciu sesji następnego dnia
SESJA 16 (szósta za Juliusza III) (czwartek 28 kwietnia 1552)
Dekret o zawieszeniu obrad soboru
[DOKUMENTY PO SESJI 16/A]
[I. Dokumenty za Juliusza III]
[II. Dokumenty za Pawła IV]
DOKUMENTY PO SESJI 16/B (przed pierwszą za Piusa IV)
I. Pierwsza odpowiedź cesarza Ferdynanda
II. Bulla papieża Piusa IV o zwołaniu soboru na Paschę zmartwychwstania Pana naszego w 1561
III. Pius IV do książąt protestanckich
IV. Z dokumentów konwentu książąt protestanckich w Naumburgu
V. Pierwsza kongregacja generalna świętego soboru w Trydencie za Piusa IV
SESJA 17 (pierwsza za Piusa IV) (niedziela 18 stycznia 1562)
[I. Dekret w sprawie odprawiania soboru]
[II. Zapowiedź przyszłej sesji]
DOKUMENTY PO SESJI 17 (pierwszej za Piusa IV)
SESJA 18 (druga za Piusa IV) (czwartek 26 lutego 1562)
[I. Dekret o wyborze książek oraz o zaproszeniu wszystkich na sobór z gwarancją bezpieczeństwa]
[II. Zapowiedź przyszłej sesji]
DOKUMENTY PO SESJI 18 (drugiej za Piusa IV)
I/A. Gwarancja bezpieczeństwa wydana Niemcom
I/B. Rozszerzenie gwarancji bezpieczeństwa na inne narody
II. Wykaz 12 reform zaproponowanych Ojcom do zbadania
III. Wątpliwość przedłożona do zbadania teologom mniejszym
SESJA 19 (trzecia za Piusa IV) (czwartek 14 maja 1562)
Odroczenie ogłoszenia dekretów
DOKUMENTY PO SESJI 19 (trzeciej za Piusa IV)
SESJA 20 (czwarta za Piusa IV) (czwartek 4 czerwca 1562)
Odroczenie ogłoszenia dekretów na następną sesję
DOKUMENTY PO SESJI 20 (czwartej za Piusa IV)
I. Tezy o udzielaniu sakramentu Eucharystii, zaproponowane do zbadania przez teologów mniejszych
II. Podsumowanie kongregacyjnych wypowiedzi teologów o tezach o udzielaniu sakramentu Eucharystii
III. Dwa pytania o dopuszczeniu Komunii pod dwiema postaciami
SESJA 21 (piąta za Piusa IV) (czwartek 16 lipca 1562)
I/A. Nauka o Komunii pod dwiema postaciami i o Komunii dzieci
Wstęp
Rozdział 1. Świeccy i duchowni niecelebrujący, nie są obowiązani mocą prawa Bożego do przyjmowania Komunii pod dwiema postaciami
Rozdział 2. Władza Kościoła w sprawie udzielania sakramentu Eucharystii
Rozdział 3. Pod każdą z postaci przyjmowany jest cały i pełny Chrystus oraz prawdziwy sakrament
Rozdział 4. Małe dzieci nie są zobowiązane do Komunii sakramentalnej
I/B. Kanony o Komunii pod dwiema postaciami i o Komunii dzieci
I/C. Dwa inne przedstawione i jeszcze nierozważone pytania
II. Dekret o reformie
Wstęp
Kanon 1. <Biskupi mają za darmo udzielać święceń jak i listów dymisoryjnych i zaświadczeń; jego podwładni też za darmo; notariusze mogą przyjmować zapłatę>
Kanon 2. <Nie można święcić kogoś, kto nie ma z czego żyć>
Kanon 3. <Zasada rozdzielania środków na codzienne utrzymanie; nieobecni w beneficjach mają otrzymać najwyżej 1/3 część; opornych należy karać>
Kanon 4. <Odpowiednia liczba kapłanów dla sprawowania sakramentów; zasady tworzenia nowych parafii>
Kanon 5. <Biskupi mogą łączyć [kościoły] w przypadkach dozwolonych prawem>
Kanon 6. <Zastępcy niekompetentnych proboszczów mają otrzymywać część z beneficjum; winnych skandali należy pozbawić beneficjów>
Kanon 7. <Biskupi mogą przenosić dobra z kościołów zrujnowanych do innych; inne postarają się odnawiać>
Kanon 8. <Biskup winien wizytować klasztory komendatoryjne i ich beneficja, jeśli nie zachowują reguły>
Kanon 9. <Znosi się urząd jałmużników. Odpusty należy ogłaszać publicznie. Jałmużny mają bezpłatnie zbierać dwaj członkowie kapituły>
III. Dekret zapowiadający przyszłą sesję
DOKUMENTY PO SESJI 21 (piątej za Piusa IV)
I. Trzynaście pytań do teologów mniejszych o ofierze mszy
II. Dwa pytania o dopuszczeniu komunii pod dwiema postaciami, itd. przedłożone ojcom
III. Podsumowanie odpowiedzi ojców o dopuszczeniu Komunii pod dwiema postaciami
IV. Nadużycia dotyczące należnej czci dla ofiary mszy, itd.
IV/A. O mszy
IV/B. O celebransie i służących do mszy
IV/C. O stroju i sprzętach
IV/D. O miejscu
IV/E. O czasie
IV/F. O uczestnikach
V. Kompendium nadużyć związanych z ofiarą mszy
VI. Kanony o nadużyciach celebransów i uczestników mszy
SESJA 22 (szósta za Piusa IV) (czwartek 17 września 1562)
I. Nauka i kanony o Najświętszej ofierze mszy świętej
[I/A. Nauka o mszy świętej]
Rozdział 1. <Ustanowienie ofiary mszy świętej>
Rozdział 2. <Ofiara widzialna i przebłagalna za żywych i umar