WPROWADZENIE
Sobór zwołany został przez papieża Innocentego III (1198-1216) w celu dalszego uporządkowania spraw Kościoła i jego relacji do władzy świeckiej(i odwrotnie), jak również ogłoszenia nowej krucjaty do Ziemi Świętej. Dodatkowym powodem zwołania soboru były wystąpienia katarów w południowej Francji oraz walka z nimi. Sobór miał być «powszechny». Dlatego z ponad dwuletnim wyprzedzeniem (19 kwietnia 1213 roku) papież zaprosił na 11 listopada 1215 roku biskupów, opatów, przeorów, mistrzów zakonnych, kapituły oraz przedstawicieli władców. Po raz pierwszy, zapraszając na sobór, papież poprosił o zasugerowanie tematów do rozważenia podczas wspólnych obrad. Ze względu na szczególnie uroczystą formę zaproszenia na sobór, przytaczamy za wydaniem Mansiego zwołujący go list.Na sobór przyjechało 404 biskupów (w tym prawie połowa z Italii; 10 z Burgundii; 67 z Francji i Prowansji; 21 z Cesarstwa Rzymskiego państw niemieckich; 16 z Polski i Węgier; 23 z Półwyspu Pirenejskiego; 36 z Wysp Brytyjskich), którzy w gronie 1200 jego uczestników stanowili mniejszość.
Nie przyjechał żaden z biskupów greckich, obecni byli jedynie przedstawi-ciele kościoła łacińskiego na Wschodzie. W ciągu trzech tygodni ustalono71 konstytucji o charakterze dyscyplinarnym i doktrynalnym[Sposób realizacji wyznaczonych sobie przez sobór celów – zob. poniżej List zwołujący sobór, 5 przypis 7]. Konstytucje zachowały się w bardzo wielu rękopisach. Chociaż liczne z nich pochodzą z XIII wieku, to jednak różnią się pomiędzy sobą. Dlatego trudno jest ustalić tekst w brzmieniu oryginalnym. Dwadzieścia najważniejszych rękopisów skolacjonował Antonio García, dając do nich odniesienia w tekście. Zasadniczo trzyma się on uznanego przez siebie za najwierniejszy manuskryptu Cb (Gebennensis, MS. Bodmer 80), który niewiele różni się (w istotnych kwestiach) od Editio Romana wydawanej od XVI wieku.G. Alberigo reprodukuje textus receptus z Editio Ramana, odnotowując znaczniejsze różnice widoczne w manuskryptach. W naszym wydaniu robi-my to samo, zaznaczając jedynie najważniejsze różnice pomiędzy wydaniem Alberigo oraz García. Tytuły konstytucji, nieobecne w najstarszych rękopisach, przedstawiają wielką rozmaitość; zebrał je wszystkie García używając ponad 80 rękopisów. Przytaczamy te, które uznali za stosowne zapisać wydawcy rzymscy,zaznaczając kilkakrotnie różnice, które wydały nam się istotne dla lepszego zrozumienia tekstu oraz poznania jego recepcji.
BIBLIOGRAFIA:
MANSI 22, 981-1068.
H-L V/2, 1324-1388. 1390-1395.
ALBERIGO 226-271.
GARCÍA 41-118 (tekst); 139-172 (wydanie tytułów); 173-490 (teksty komentarzy średniowiecznych).
DYL 41-49.SCHATZ 104-109; bibliografia: 330-337.
M. MACCARRONE, Studi su Innocenzo III, Italia sacra, Studi e documenti distoria ecclesiastica 17, Ed. Antenore, Padova 1972. Eretici e ribelli del XIII e XIV sec. Saggi sullo spiritualismo francescano in Toscana, a cura di DOMENICO MASELLI, Ed. Tellini, Pistoia 1974.
J. DUVERNOY, La religion des cathares, Collection Domaine cathare, Editions Privat, Toulouse Cedex 1976.J. DUVERNOY, L’Histoire des cathares, Collection Domaine cathare, Editions Privat, Toulouse Cedex 1979.
CHRISTINE THOUZELLIER, Catharisme et Valdeisme en Languedoc a la findu XII-e et au debut du XIII-e siecle. Politique pontificale – Controverses, Laffitte Reprints, Paris-Marseille, 1982.
J. GAUDEMET, Droits et obligations des laïcs d´Après le concile de Latran (1215), w: Christianitas et cultura Europae, Księga Jubileuszowa Prof. J. Kłoczowskiego, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin1988, 80-88.
G. R. EVANS, The Attack on the Fourth Lateran Council, Annuarium Historiae Conciliorum 21 (1989) 241-266.
Ch. EGGER, Papst Innozenz III. Als Theologe. Beiträge zur Kenntnis seinen Denkens im Rahmen der Früfschoilastik, AHP 30 (1992) 55-123.
R. M., FRAHER, IV Lateran’s Revolution in Criminal Procedure: The Birthof „Inquisitio”, the End of Ordeals, and Innocent III’s Vision of Ecclesiastical Politics, Studia Stickler, LAS Roma 1992, 97-111.
F. NIEL, Albigensi i katarzy, przeł. Maria Żerańska, Of. Wyd. Volumen,Warszawa 1995.
BERNARD Z GUI, Księga Inkwizycji. Podręcznik inkwizytora, Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 (bibliografia w języku polskim, 251).
M. LAMBERT, Herezje średniowieczne, tłum.W. J. Popawski, Gdańsk-Warszawa 2002, 5-293.
F. KUSIAK, Rycerze średniowieczni Europy łacińskiej, PIW 2002.Rycerstwo Europy Środkowo-Wschodniej wobec idei krucjat, pr. zbior.,red. W. Peltz, J. Dudek, Uniwersytet Zielonogórski, 2002.