WPROWADZENIE
ZOBACZ ⇒⇒⇒ DOKUMENTY SOBORU W NICEI
Zgromadzenie biskupów w Nicei na zaproszenie cesarza Konstantyna Wielkiego zostało uznane za Pierwszy Sobór Powszechny dopiero na Soborze Efeskim w 431 roku, pierwszym, który miał świadomość własnej powszechności. Mimo wielowiekowych studiów na ten temat daleko jeszcze do ustalenia rzeczywistych powodów jego zwołania i przebiegu obrad. Wiadomości o nim czerpiemy od Euzebiusza z Cezarei (Vita Constantini), Atanazego (De decretis Nicaenae Synodi), z Historii Kościoła Rufina, So-kratesa Scholastyka, Sozomena, Teodoreta i Filostorgiusza. U tych historyków zachowało się nicejskie wyznanie wiary oraz listy: cesarza do całego Kościoła i do Kościoła Aleksandrii, list Ojców synodalnych do Kościoła Aleksandrii, który podajemy jako dzieło soboru.
Wydaje się, że cesarz zaprosił biskupów, by w ten uroczysty sposób rozpocząć obchody dwudziestolecia swego panowania. Prawdopodobnie miał też przy tej okazji zamiar ogłosić uroczyście datę Wielkanocy, jako święta obowiązującego w Kościele w całym cesarstwie, oraz ujednolicone wyznanie wiary, które mógłby wpisać w Liber pontificalis. Cesarz był Pontifex Maximus i jako taki był zwierzchnikiem wszystkich religii i kultów Imperium. Do jego obowiązków należało dopilnowanie, by wszystkie kulty sprawowane były zgodnie z prawem. Wyznanie wiary było używane w Kościołach w ramach rytu chrztu jako inicjacji chrześcijańskiej, mogło więc stanowić wspólny punkt odniesienia. W Kościele do tej pory nie odczuwano potrzeby ujednolicania wyznań wiary; każdy Kościół lokalny posiadał swój tekst i na żadnym synodzie, o ile udało mi się ustalić, nie wysuwano takiego postulatu. Prawdopodobnie równolegle do rozsyłania zaproszeń – co z powodów komunikacyjnych musiało nastąpić jesienią roku poprzedzającego Sobór – Konstantyn wysłał swego doradcę do spraw kościelnych, biskupa Hozjuszaz Kordoby, z misją «na Wschód», by doprowadził do załagodzenia schizmy melecjańskiej w Egipcie, do pogodzenia biskupa Aleksandra i Ariusza w Aleksandrii, uzgodnienia z biskupami daty Wielkanocy oraz tekstu wyznania wiary.Hozjusz odwiedził Aleksandrię i Antiochię (o innych miejscach nic nie wiadomo). Wiosną 325 przewodniczył obradom synodu w Antiochii. Ułożonetam wyznanie wiary (prawdopodobnie po raz pierwszy na synodzie) wyraź-nie nie znalazło powszechnej aprobaty, gdyż nie ma żadnego śladu, by w czasie obrad w Nicei do niego nawiązywano. Hozjuszowi nie udało się także załagodzić istniejących sporów i ustalić daty Święta. Stąd w czasie obrad, rozpoczętych 19 lipca 325 roku w pałacu cesarskim, trzeba było wszystkie te problemy podejmować na nowo. Dyskusje się przeciągały do tego stopnia,że cesarz sam interweniował dla ich skrócenia, a petycje do rozpatrzenia przywiezione przez biskupów kazał po prostu spalić.Nie wiadomo, kto przewodniczył obradom soborowym: Hozjusz z Kordoby, Eustacjusz z Antiochii, Aleksander z Aleksandrii czy legaci papiescy: Wit i Wincenty, którzy byli jednak tylko prezbiterami. Podobno uroczysty adres na cześć cesarza wygłosił Euzebiusz z Cezarei.
Ustalono wyznanie wiary, które wydaje się być owocem kompromisu pomiędzy tymi, którym bardziej zależało na potępieniu Ariusza negującego odwieczność Syna Bożego i tymi, którzy bardziej obawiali się sformułowań przypominających twierdzenia Pawła z Samosaty. Kluczowe dla późniejszych dyskusji trynitarnych pojęcie współistotności Ojca i Syna, podobno zaproponowane przez samego cesarza, spotkało się z nader niechętnym przyjęciem, przede wszystkim z powodu niewystępowania terminu w Piśmie świętym, oraz z powodu materialnych skojarzeń, jakie budziło. Dopiero specjalne orzeczenie o znaczeniu czysto duchowym tego terminu skłoniło do podpisania wszystkich biskupów, z wyjątkiem dwóch [Por. poniżej, List synodu w Nicei do Egipcjan 5 przypis 35].
Ustalone Credo nie znalazło od razu uznania w Kościele, o czym świadczy fakt, że wszyscy uczestnicy Soboru w następnych latach angażowali się w synody, na których poszukiwano lepszego sformułowania. Nie udało się do tej pory ustalić w sposób przekonujący, jakie Credo mogło stanowić podstawę dla tekstu soborowego. Wypada raczej uznać, że jest ono owocem kompilacyjnej pracy, która nikogo nie zadowalała – z wyjątkiem cesarza. Dopiero w ćwierć wieku po Soborze Nicejskim Atanazy z Aleksandrii zdecydował się na podjęcie tego akurat wyznania wiary, jako podpisanego przez największą liczbę biskupów, jaką udało się dotąd zgromadzić. Było ich bowiem około 250, z czasem zaczęto mówić o 300, a ostatecznie o 318, liczbie interpretowanej chrystologicznie, jako znak imienia Jezus. Atanazy też rozpowszechnił opinię, że Sobór był przede wszystkim antyariański.
Kanony dyscyplinarne podajemy za G. Alberigo, który podaje tekst grecki Jana Scholastyka i łaciński Dionizego Małego.List soboru do Kościoła w Aleksandrii podajemy za wydaniem Opitza, który zamieścił wersję łacińską ze starożytnego kodeksu z Werony.
Na koniec zamieszczamy także list Euzebiusza z Cezarei do swego Kościoła, wysłany tuż po ustaleniu wyznania wiary, gdyż jest to jedyny autentyczny dokument relacjonujący przebieg dyskusji i wyjaśniający znaczenie poszczególnych sformułowań, tak jak rozumieli je – przynajmniej niektórzy – uczestnicy Soboru.
DOKUMENTY SOBORU W NICEI
BIBLIOGRAFIA:
G. L. DOSSETTI, Il Simbolo di Nicea e di Costantinopoli. Edizione critica, Herder Roma 1967.
I. ORTIZ DE URBINA, El Simbolo Niceno, Consejo Superior de Investigaciones Cientificas, Madrid 1947.
Dokument synodu antiocheńskiego z 325r: H. G. OPITZ, Athanasius WerkeIII, 1, Walter de Gruyter and Co, Berlin – Leipzig 1934, document 18 s.36nn. (tekst syryjski i tłumaczenie greckie; F. NAU in Revue de l’Orient Chrétien IV (1909) 12-16 (tłumaczenie francuskie), 17-24 tekst syryjski).
M. F. WILES, A Textual Variant in the Creed of the Council of Nicaea, Studia Patristica 26, Peeters, Leuven 1993.
List soboru do Kościoła w Aleksandrii: H. G. OPITZ, Athanasius Werke III,1, Walter de Gruyter and Co, Berlin – Leipzig 1934, document 23.
Kanony: CCO 22.
EUZEBIUSZ Z CEZAREI, List do Kościoła w Cezarei, SOKRATES, HE I, 8; Wydanie krytyczne: H. G. OPITZ, Athanasius Werke III, 1, Walter de Gruyterand Co, Berlin – Leipzig 1934, document 22 s. 42nn.