WPROWADZENIE
Sobór Konstantynopolitański IV został zwołany przez cesarza Bazyle-go I i papieża Hadriana II. Powodem był zamęt na stolicy biskupiej Konstantynopola i konflikt kompetencyjny między Rzymem i Bizancjum odnośnie do jurysdykcji nad Bułgarią. Nałożył się na to problem obsadzenia patriarszej stolicy Konstantynopola. Cesarzowa Teodora wyznaczyła na to stanowisko mnicha Ignacego, bez wymaganego zatwierdzenia wyboru przez miejscowy synod. Biskup Rzymu zatwierdził ten wybór, nie zwracając uwagi na nieregularności. Nie przeszkadzało to też nikomu w Konstantynopolu,gdzie wszyscy z wyborem się zgodzili [Por. F. DVORNIK, Le Schisme de Photius, 49n; E. PRZEKOP, Rzym-Konstantynopol. Na drogach podziału i pojednania, 37nn].
Gdy w 858 roku władzę przejął syn Teodory Michał III, odsunął matkę i wyznaczonego przezeń patriarchę, a zaproponował urzędnika cesarskiego Focjusza (ok. 820-891), wszechstronnie wykształconego humanistę. W 861 roku na synodzie z udziałem legatów z Rzymu wybór ten potwierdzono. Już w następnym roku jednak papież Mikołaj I decyzję tę podważył i opowiedział się za Ignacym, co potwierdził synod rzymski w roku 863. Bazyli, cesarz od 867 roku, dla pozyskania przychylności Rzymu przywrócił na katedrę konstantynopolitańską Ignacego, a Focjusza złożył z urzędu. Inicjatorom soboru chodziło o przedstawienie Focjusza w jak najgorszym świetle, co im się udało. Obrady trwały od 5 października 869 do 28lutego 870 roku. Legaci papiescy wykorzystali okazję, że występowali jako rozjemcy pomiędzy pretendentami do katedry konstantynopolitańskiej i zażądali od obecnych podpisania dokumentu uznającego prymat Rzymu (Libellum satisfactionis). Obraziło to zarówno biskupów, jak i cesarza, który kazał wykraść podpisany dokument; oddano go, gdy legaci papiescy zagrozili opuszczeniem Konstantynopola. Nauczony tym doświadczeniem Anastazy Bibliotekarz – przez pewien czas antypapież (Anastazy III: sierpień-listopad 855), który jednak pojednał się z legalnym biskupem Rzymu i z oddaniem dla niego pracował – akta soboru czym prędzej przetłumaczył na łacinę; miejscami bardzo pośpiesznie, co szczególnie odbiło się na jakości tłumaczeń tekstów biblijnych. Sobór potępił Focjusza i unieważnił wszystkie udzielone przez niego święcenia. W dziesięć lat później (879) odbył się następny synod w Konstantynopolu, pod przewodnictwem kardynała Piotra, legata papieża Jana VIII, który Focjusza rehabilitował, zgodnie z listami tegoż papieża do cesarza i Focjusza. Nie zakończyło to jednak kłopotów, gdyż kolejny cesarz, Leon, jeszcze raz odwołał Focjusza w roku 886 i skazał go na wygnanie. Jego ostateczną rehabilitacją na Wschodzie będzie uznanie go za świętego w wieku X. Na Wschodzie zniszczono dokumenty synodu konstantynopolitańskiego z 869/870 roku, zachowały się więc jedynie tłumaczenia Anastazego. Na Zachodzie zaś, po Wielkiej Schizmie, wrócono do niego i uznano za ósmy Sobór Powszechny (Decretum Gratiani z 1140 roku).
Przedstawiamy dokumenty końcowe soboru, publicznie odczytane i za-aprobowane na ostatniej sesji soboru 28 lutego 870 roku, pomijając dyskusje poszczególnych sesji. Przytaczamy także list papieża Jana VIII z 879 roku do Focjusza, w którym biskup Rzymu uznaje go za prawowitego patriarchę Konstantynopola i unieważnia ten sobór, jak i synod rzymski zwołany przez papieża Hadriana II przeciw Focjuszowi. Wielu apologetów uważało list Jana za sfałszowany przez Focjusza (np. Mansi). Nie ma jednak do tego wystarczających podstaw, uznanie bowiem Focjusza za prawowitego patriarchę Konstantynopola jest faktem. Ponadto za autentycznością listów Jana VIII do cesarza i do Focjusza przemawia Ivo z Chartres, który cytuje zdanie o unieważnieniu soboru jako świadectwo potwierdzające władzę papieża nad soborem (Decretum IV, 76-77; PL 161, 285).
BIBLIOGRAFIA
Orzeczenie: Editio romana III, 284-323; MANSI 16, 179-184 oraz ALBERIGO 160-166.
Kanony: MANSI 16, 160-178; CCO 289-342.
List Jana VIII: MANSI 17, 150-152.
C. LEONARDI, Anastasio Bibliotecario e l´Ottavo Concilio Ecumenico, Centro Ital. di studi sull’Alto Medioevo, Spoleto 1987.
F. DVORNIK, Le Schisme de Photius. Histoire et légende, Cerf, Paris 1950.
E. PRZEKOP, Wschodnie patriarchaty starożytne, IW PAX, Warszawa 1984.
F. DVORNIK, Bizancjum a prymat Rzymu, przeł. MARIA RADOŻYCKA, IW PAX,Warszawa 1985.
O. JUREWICZ, wstęp do: FOCJUSZ, Biblioteka, t. 1, IW PAX, Warszawa 1986.
E. PRZEKOP, Rzym-Konstantynopol. Na drogach podziału i pojednania,Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, Olsztyn 1986.
M. STAROWIEYSKI, Sobory Kościoła niepodzielonego, Biblos, Tarnów 1994,133-155.
W. HRYNIEWICZ, EK 5, hasło „Focjański synod” (353-356) i „Focjusz” (356-360).